De blinde vlek van toezicht

​Meer data leidt niet tot meer inzicht.

Nate Silver schreef in The Signal and the Noise iets wat elke commissaris zou moeten onthouden: meer data leidt niet automatisch tot meer inzicht. Het leidt tot meer ruis. En in die ruis verdwijnen precies de signalen die ertoe doen.

Veel conflicten tussen bestuurders en toezichthouders laten hetzelfde patroon zien: achteraf waren de signalen er wel, maar ze zijn niet herkend. Ondertussen vertelde de bestuurder een overtuigend verhaal. De Raad geloofde dat. Het gaat hier niet om onkunde, maar om hoe onze hersenen signalen verwerken.

​Het halo-effect heeft een vergaderrooster

Daar komt nog iets bij. Als het een paar jaar goed gaat, ontstaat er vertrouwen. Misschien zelfs bewondering. Dat kleurt hoe je kijkt. Problemen worden dan al snel verklaard: hoger verzuim ligt aan de arbeidsmarkt, kritische geluiden zijn ‘intern gedoe’. Het echte patroon blijft buiten beeld, omdat het niet past bij het beeld dat er al is. En precies daarom werkt zelfevaluatie zonder iemand van buiten vaak niet: je kijkt met dezelfde bril naar jezelf als waarmee je ook toezicht houdt.

​​Ook een RvC-lid is een groepsdier

​Er is nog een kracht die het signaal verstoort, en die moeilijker te benoemen is omdat zij zich voordoet als collegialiteit: groepsdynamiek. Een RvC is geen optelsom van individuen. Het is een gezelschap. En gezelschappen hebben ongeschreven regels over wat je zegt, hoe hard je doorvraagt, en wanneer je het erbij laat zitten.

​De commissaris die twijfelt, kijkt de zaal rond. Hij ziet geen onrust. Niemand fronst. De voorzitter neigt al naar het volgende agendapunt. En dus zwijgt hij, omdat zwijgen de prijs is van erbij horen. Psychologen noemen dit pluralistische onwetendheid: iedereen twijfelt, niemand spreekt, en de groep concludeert dat er geen probleem is.

​Als je groepsdynamiek serieus neemt in een evaluatie, kijk dan niet alleen naar de besluiten, maar ook wat er niet is gezegd. Wie zweeg er, en waarom?

De bestuurder is geen weerstation

Weersvoorspellers verbeteren hun voorspellingen door dagelijks aannames te toetsen aan de werkelijkheid. Voor een RvC is dat veel lastiger. Een RvC toetst haar beeld van de organisatie namelijk veelal aan... de bestuurder. Een bestuurder die een eigen belang heeft bij een bepaalde lezing.

De vraag is niet: vertrouwen wij onze bestuurder? De vraag is: welke informatiekanalen zijn onafhankelijk van de bestuurder? De controller, accountant en visitator kunnen dit tot op zekere hoogte zijn. Maar ook zij voorkomen niet per definitie dat u geen toezicht houdt op de organisatie, maar op het verhaal over de organisatie.

​Zelfevaluatie als ritueel of als instrument?

​Een zelfevaluatie stelt andere vragen. Niet: 'Zijn wij goed voorbereid?' Maar: 'Welke signalen hebben wij het afgelopen jaar weggeredeneerd, en waarom?' Het verschil tussen die twee versies is het verschil tussen een ritueel en een instrument.

​De RvC die zichzelf evalueert en niets vindt, heeft zichzelf niet geëvalueerd. Die heeft zichzelf bevestigd. Richt daarom je zelfevaluatie op het ongezegde en onverstane, de gemiste signalen en de ongewenst aanpassingen aan de groep. Daar helpen wij je bij. Wat onze evaluatoren kennen deze dynamieken en zijn niet bang om de spiegel voor te houden. ​